Waarom verhoogt de ECB de rente terwijl Europa juist groei nodig heeft

Tijdens haar persconferentie na het rentebesluit gebruikte ECB-president Christine Lagarde een opmerkelijke formulering. In plaats van te spreken over een basisscenario en enkele alternatieve scenario’s, had zij het over het “slechte, zeer slechte en niet zo slechte scenario”. De uitspraak kreeg veel aandacht, niet alleen vanwege de ongebruikelijke woordkeuze, maar vooral omdat zij iets blootlegt wat beleggers steeds duidelijker beginnen te voelen: de onzekerheid is terug.

Nog geen twaalf maanden geleden leek de richting van het monetaire beleid relatief helder. De inflatie bewoog zich geleidelijk richting de doelstelling van 2% en veel marktpartijen gingen ervan uit dat verdere renteverlagingen slechts een kwestie van tijd waren. Tegen die achtergrond kwam het besluit van de ECB van 11 juni 2026 om de beleidsrente met 25 basispunten te verhogen als een verrassing.

Op het eerste gezicht lijkt het een bescheiden stap. Toch gaat achter deze renteverhoging een veel grotere vraag schuil. Waarom kiest de ECB ervoor om de rente te verhogen terwijl veel indicatoren wijzen op een kwetsbare economische groei? En misschien nog belangrijker: is dit een eenmalige ingreep of het begin van een nieuwe fase van monetair verkrappen?

Waarom verhoogt de ECB de rente?

Om die vraag te beantwoorden, is het nuttig om terug te kijken naar de energiecrisis van 2022. Destijds werd duidelijk hoe snel een stijging van olie- en gasprijzen kan uitgroeien tot een breed inflatieprobleem. Wat begon met hogere energierekeningen werkte uiteindelijk door in transportkosten, voedselprijzen, industriële productie en zelfs loononderhandelingen.

Die ervaring speelt nog altijd een belangrijke rol in het denken van centrale bankiers. Hoewel de inflatie de afgelopen jaren geleidelijk afnam, ziet de ECB nu opnieuw risico’s ontstaan. De oorlog tussen Iran, Israël en de Verenigde Staten heeft geleid tot hogere energieprijzen en onzekerheid rond de Straat van Hormuz, een van de belangrijkste doorvoerpunten voor olie en gas ter wereld.

Voor de ECB gaat het daarbij niet alleen om de huidige energieprijzen. De centrale bank vreest vooral dat bedrijven en consumenten hun verwachtingen gaan aanpassen. Zodra ondernemingen hogere kosten structureel doorberekenen en werknemers hogere loonstijgingen eisen om koopkrachtverlies te compenseren, kan een nieuwe inflatiegolf ontstaan. Juist dat scenario probeert de ECB te voorkomen.

Opvallend is dat de centrale bank haar inflatieverwachtingen heeft verhoogd, terwijl de groeiverwachtingen nauwelijks werden aangepast. Daarmee geeft zij impliciet aan dat prijsstabiliteit momenteel een grotere zorg vormt dan economische groei. Volgens ECB-president Lagarde was het grootste risico niet het verhogen van de rente, maar juist het nalaten daarvan.

Van olieprijs naar supermarkt en fabriek

Voor veel beleggers klinkt een stijgende olieprijs nog altijd als een relatief beperkt probleem. De praktijk is echter complexer. Moderne economieën bestaan uit lange internationale ketens waarin hogere energieprijzen zich op allerlei manieren kunnen verspreiden.

Dat proces is inmiddels zichtbaar. Transportbedrijven worden geconfronteerd met hogere brandstofkosten en duurdere verzekeringen. Rederijen moeten alternatieve routes gebruiken wanneer spanningen in het Midden-Oosten toenemen, waardoor transport duurder en minder efficiënt wordt. Die extra kosten worden uiteindelijk doorberekend aan klanten.

Daarnaast ontstaan er verstoringen in internationale toeleveringsketens. Verschillende bedrijven hebben al gewaarschuwd voor mogelijke tekorten aan grondstoffen en industriële gassen die essentieel zijn voor de productie van halfgeleiders. Wanneer dergelijke knelpunten langer aanhouden, zou uiteindelijk ook druk kunnen ontstaan op de prijzen van auto’s, elektronica en andere industriële producten.

Juist deze bredere verspreiding van inflatie baart centrale bankiers zorgen. De ECB kijkt daarom niet alleen naar de olieprijs van vandaag, maar vooral naar de vraag hoe die hogere energiekosten zich de komende maanden door de economie zullen bewegen.

Voor beleggers is dat een belangrijke les. Inflatie ontstaat zelden door één enkele oorzaak. Vaak begint zij met een externe schok, waarna prijsstijgingen zich via bedrijven, consumenten en arbeidsmarkten verspreiden. Dat proces is moeilijk te stoppen zodra het eenmaal op gang is gekomen.

Verzekeringspremie of beleidsfout?

Over de renteverhoging zelf lopen de meningen sterk uiteen. Dat maakt de huidige situatie juist zo interessant.

Economen van ING omschrijven de stap als een soort verzekeringspremie tegen toekomstige inflatie. Vanuit die visie probeert de centrale bank te voorkomen dat zij later veel harder moet ingrijpen. Een beperkte renteverhoging vandaag kan dan grotere renteverhogingen in de toekomst voorkomen. Opvallend genoeg verwerpt de ECB zelf die interpretatie. Volgens Christine Lagarde is de renteverhoging geen preventieve verzekeringsmaatregel, maar een noodzakelijke beleidsaanpassing die volgens de centrale bank onder vrijwel alle doorgerekende scenario’s gerechtvaardigd is. Daarmee maakt de ECB duidelijk dat zij de huidige inflatierisico’s serieuzer inschat dan veel marktpartijen.

Niet iedereen is daarvan overtuigd. Verschillende economen waarschuwen dat de centrale bank het risico loopt een beleidsfout te maken. Zij wijzen erop dat de economische groei in de eurozone al kwetsbaar is. Hogere rentes kunnen investeringen afremmen, krediet duurder maken en de economie verder verzwakken.

Daarmee ontstaat een dilemma dat sterk doet denken aan eerdere periodes van energiegedreven inflatie. Reageert de centrale bank te laat, dan kan inflatie zich vastzetten in de economie. Reageert zij te agressief, dan bestaat het risico dat de economische groei onnodig wordt geschaad.

De komende maanden zullen daarom in belangrijke mate worden bepaald door de ontwikkeling van energieprijzen en inflatieverwachtingen. Mocht de situatie in het Midden-Oosten verder verslechteren, dan neemt de kans op nieuwe renteverhogingen toe. Vallen de energieprijzen terug, dan kan deze stap achteraf worden gezien als een eenmalige ingreep.

Voor financiële markten is de betekenis van de renteverhoging dan ook groter dan de 25 basispunten zelf. Het besluit leidde niet tot paniek onder beleggers, maar wel tot een herwaardering van de verwachting dat de rente de komende jaren automatisch verder zou dalen. De discussie gaat daardoor niet langer over wanneer de volgende renteverlaging komt, maar over de vraag of de ECB mogelijk nog verdere stappen moet zetten wanneer de inflatiedruk aanhoudt.

Conclusie

De renteverhoging van juni draait uiteindelijk om meer dan 25 basispunten. Zij laat zien dat de ECB zich opnieuw zorgen maakt over inflatie, juist op een moment waarop de economische groei kwetsbaar blijft. Dat maakt het huidige rentebeleid fundamenteel anders dan in veel eerdere cycli.

Voor beleggers is vooral van belang dat de vanzelfsprekendheid van dalende rentes is verdwenen. Waar markten enkele maanden geleden nog rekenden op een geleidelijke versoepeling van het monetaire beleid, moeten zij nu opnieuw rekening houden met een omgeving waarin energieprijzen, geopolitieke spanningen en inflatieverwachtingen een centrale rol spelen.

Misschien is dat ook de belangrijkste boodschap achter Lagardes opmerking over het “slechte, zeer slechte en niet zo slechte scenario”. De ECB weet niet precies welk scenario werkelijkheid zal worden. Wat zij wel weet, is dat de risico’s zijn toegenomen. De renteverhoging van juni laat zien dat prijsstabiliteit voorlopig zwaarder weegt dan de wens om de economie extra te ondersteunen. Daarmee is de discussie over renteverlagingen voorlopig naar de achtergrond verdwenen.

De rentebeslissing raakt bovendien aan een bredere vraag die steeds vaker opduikt in het Europese economische debat. Hoeveel ruimte heeft Europa eigenlijk nog om economische groei te stimuleren wanneer het tegelijkertijd wordt geconfronteerd met vergrijzing, toenemende regulering, geopolitieke spanningen en een achterblijvende productiviteitsgroei? De huidige discussie over inflatie en rente staat daarom niet op zichzelf, maar raakt aan de bredere uitdagingen waarmee de Europese economie worstelt.

Meer inzicht in deze structurele uitdagingen? Lees op Advisors Up-to-date het artikel ‘Eurosclerosis 2.0’, waarin wordt uitgelegd waarom Europa steeds moeilijker tot hogere groei en innovatie komt en welke rol beleidskeuzes, maatschappelijke voorkeuren en internationale ontwikkelingen daarbij spelen.

Bronnen & Bijlagen

• Bron: Up-to-date